امنیت و بهداشت  آزمایشگاه

امنیت و بهداشت آزمايشگاه


نظم و نظافت عمومي در آزمايشگاه يكي از مهمترين مظاهر ايمني در آزمايشگاهاست.
آزمايشگاهي كه با پسماندهاي اضافي و وسايل غيرقابل استفاده در محيطآزمايشگاه پراكنده است، نه تنها از نظر  ظاهر سبب آشفتگي و بهم ريختگي مي شود، بلكهمي تواند عامل مهمي در ايجاد حريق و آتش سوزي باشد.
خارج كردن عوامل غيرقابلاستفاده از آزمايشگاه ضمن اينكه بروز حوادث را كم مي كند، فضاي بيشتري را براي كارتحقيق و نگهداري وسايل لازم و ضروري فراهم مي سازد.
آزمايشگاه بطور مرتب بايدنظافت شده و كف آن بوسيله تي نخي كشيده شود. سطوح ميزها و صندلي ها گردگيري وضدعفوني شود.
در صورتي كه سطوح صندلي و ميزها آغشته به پسماندهاي واكنشگر شدهاست بايد به منظور جلوگيري از سرايت آن به ساير افراد كاملاً تميز و خشكگردد.
 
خوردن و آشاميدن درآزمايشگاه

خوردن و آشاميدن در آزمايشگاه ممنوع است. همچنين نگهداري مواد غذايي درمحلهايي كه مواد شيميايي خطرناك استفاده مي شود نبايد انجام شود.
خوردن وآشاميدن در مكان مخصوص كه به اين منظور درنظر گرفته شده بايد انجام شود.

نكاتي كه  موقع استفاده از اين مكان تميزبايد رعايت شود:
• خارج كردن دستكش بعد از كار با مواد شيميايي و شستندستها
• عدم انتقال وسايلي كه در آزمايشگاه استفاده مي شود به محيط تميزي كهبراي خوردن و آشاميدن در نظر گرفته شده است، مانند خودكار، كتاب، دفترچه يادداشت وغيره...
• 
خارج  كردن روپوش آزمايشگاه هنگام خوردن و آشاميدن
 
مخاطراتفيزيكي

مواد قابل اشتعال
مواد قابل اشتعال ممكن است به شكل آئروسل (ذرات ريز مايع پخش شده در هوا)- گاز- مايع يا جامد باشند.
در بيشتر آزمايشگاهها، گازها، مايعات و جامدات از اهميتبيشتري برخورداند.
گازهاي قابل اشتعال توسطOSHA تعريف شده  اند و عبارتند از:
 (A) گازي كه در دما و فشار محيط،غلظت 13 درصد (حجمي) يا كمتر آن با هوا توليد مخلوط قابل اشتعال مي كند.
(B)
گازي كه در دما و فشار محيط، غلظت بالاتر از 12 درصد حجمي آن با هوا توليد مخلوطقابل اشتعال مي كند.
• 
مايعات قابل اشتعال به مايعاتي اطلاق مي شود كه دماياحتراق آنها پائين تر ازF ◦100 (◦C 37.8) باشد.
• 
جامدات قابل اشتعال مواديهستند به غير از عوامل قابل انفجار و تركيدن كه در اثر اصطكاك، جذب رطوبت و تغييرخودبخودي ماهيت شيميايي، به شدت آتش مي گيرند و مسبب ايجاد مخاطرات جدي ميشوند.
 
استفاده از اطلاعات موجود درMSDS (برگه اطلاعات ايمني مواد شيميايي) يكماده شيميايي بهترين مرجع براي تعيين قابل اشتعال بودن آن است. علاوه بر اين، برروي برچسب مواد قابل اشتعال اين مطلب قيد شده است.
نكاتي كه هنگام كار كردن با مواد قابل اشتعالبايد رعايت شود:

الف : مواد قابل احتراق را ازمكانهاي ذيل خارج كنيد:
محيطي كه از شعله مستقيم و سطوح بسيار داغ(Hot Plate) استفاده مي شود.
محيطي كه دستگاههاي مكانيكي و الكتريكي نامطمئن درحال كار كردن است. (بدليل احتمال جرقه زدن)
ب : مواد قابل اشتعال بايد در كابينتهاي مخصوص نگهداري اين مواد قرار داشته باشند، اين كابينت ها بايد از منابع شعله وحرارت دور باشند، يا در يك مكان مخصوص كه به همين منظور درنظر گرفته شده نگهداريشوند.
ج : به منظور پيشگيري از ايجاد الكتريسيته ساكن كف آزمايشگاه از جنسي باشدكه توليد الكتريسيته نكند.
د : سيگار كشيدن ممنوعدر آزمايشگاههايي كه بامواد شيميايي قابل اشتعال سروكار دارند، در صورتي كه يخچال يا فريزر وجود دارد بايدتوسط متخصصين ذيربط تأييد شود كه خطر ايجاد جرقه و آتش سوزي توسط آنها وجودندارد.
 
مواد خورنده

مواد خورنده به موادي اطلاق ميشود كه در صورت تماس با نسوج و بافتهاي زنده به طريق شيميايي باعث تخريب يا تغييرغيرقابل بازگشت در آنها مي شود.
نمونه هاي زيادي از اين مواد در آزمايشگاههاوجود دادند. از مثالهاي آشناي آن اسيدهاي قوي و بازهاي قوي هستند. اكسيدكننده هايقوي نيز مي توانند سبب سوختگي و صدمه به چشمها و پوست شوند.
شيشه هايي كه موادخورنده در آن نگهداري مي شوند بايد در يك ظرف ديگر قرارداده شده و در مكاني نگهداريشود كه هواي آن تهويه مي شود.ظرف ثانويه مي تواند از جنس پلاستيك يا مشابه آنباشد.
ظرف ثانويه علاوه بر اينكه از نشست كردن و ريختن مواد خورنده جلوگيري ميكند، سبب پيشگيري از خوردگي وسايل فلزي ديگر نيز مي شود.
برگه اطلاعات ايمني يكماده شيميايي(MSDS)، بهترين منبع براي تعيين خورنده بودن آن است. بعلاوه اينكه، برروي برچسب مواد شيميايي خورنده اين موضوع قيد شده است.
مواد اكسيدكنندهاكسيدكننده ها عواملي هستند كه سبب آتش سوزي مي شونديا به گسترش اشتعال ساير مواد كمك مي كنند، در نتيجه يا آتش مي گيرند و يا سبب آزادشدن اكسيژن، يا گازهاي ديگر مي شوند.
نمونههايي از مواد اكسيدكننده عبارتند از:
نمكهاي پرمنگنات مانند پرمنگناتپتاسيم(KMnO4)
 
اسيد نيتريك غليظ(HNO3)
 
نيترات آمونيوم  (NH4 NO3)
تركيبات هيپوكلريت و هيپوهاليد مانند وايتكس
 يد و سايرهالوژنها
كلريت ها- كلراتها مانند كلرات سديم(NaClO4) و پركلراتها
 آمونيومسريم(IV) نيترات
 تركيبات كرم(VI) مانندH2CrO4،H2Cr2O7، و ساير كروماتها و ديكروماتها
 پيريدينيوم كلروكرومات
 پراكسيدها
 سولفواكسيدها
 اوزون
 اسميوم تتراكسايد
 نيتروساكسايد(N2O). 
مواد اكسيد كننده در صورت تركيب شدن با مواد قابل اشتعال تشكيلمواد قابل انفجار ميدهند. در نتيجه مواد اكسيدكننده بايد دور از حلالها در مكانيسرد و بدور از رطوبت نگهداري شوند.( اين مواد در زير كاسه دستشويي نگهدارينشود)
با مراجعه به برگه اطلاعات ايمني ماده شيميايي(MSDS) ماده اكسيدكننده ميتوان صحيح ترين شيوه نگهداري را بكار برد.
Contact with combustible material may cause fireليست مواد اكسيد كننده اي كه در صورت در صورت تماس با مواد قابل اشتعالسبب آتش سوزيميشود                         
Explosive when mixed with combustible material.
ليست مواد اكسيد كننده اي كه در صورت در صورت تماس با موادقابل اشتعال سبب انفجارميشود 
                                
موادواكنش پذير با آب

مواد واكنش پذير با آب آن دسته از موادي هستند كه شديداً با آب واكنش دادهو ضمن ايجاد گرما توليد گازهاي قابل اشتعال يا سمي مي كنند.
بيشترين مواد واكنشپذير با آب در آزمايشگاههاي شيمي وجود دارد، اما تعدادي از هيدريدها و فلزات قلياييمانند سديم ممكن است در ساير آزمايشگاههاي مراكز تحقيقات هم وجود داشتهباشد.
نمونه هايي از مواد واكنش پذير با آبعبارتند از:
 كلسيم هيدريد- ليتيم آلومينيوم هيدريد- فلزات سديم، پتاسيم وليتيم.
اينگونه مواد بايد در مكاني سرد و خشك نگهداري شوند. هرگز آنها را درزير دستشويي نگهدري نكنيد.
به منظور پيشگيري از واكنش فلزات قليايي با بخار آبموجود در هوا، اين فلزات بايد در روغنهاي معدني (يا نفت) نگهداري شود.
استفادهاز اطلاعت موجود در برگه اطلاعات ايمني(MSDS) مواد واكنش پذير با آب بهترين منبعاطلاعاتي براي شيوه صحيح نگهداري و كاركردن با آنهاست.
 
ليست مواد واكنش پذير با آب
فلزاتقليايي
هيدريدهاي فلزات قليايي
آميدهاي فلزات قليايي
آلكيل هايفلزي مانند ليتيم آلكيل- آلومينيوم آلكيل
واكنشگرهاي گرينيارد
هاليدهايغيرفلزي : مانندS2Cl2-SiCl4-PCl5-PCl3-BF3-BCl3
اسيد هاليدهاي غيرآلي مانند: SO2Cl2 – SOCl2 – POCl3
پنتو اكسيد فسفر
كلسيم كاربيد
اسيدهاليدهاي آلي
انيدريدهايي كه وزن مولكولي كميدارند.

موادآتشگير    (Pyrophoric Materials)

مواد آتشگير به موادي اطلاق مي شود كه به طور خودبخود در هوا (دماي پائينتر ازC ◦40 ) مشتعل مي شوند. مواد آتشگير عموماً با آب واكنش پذير هستند و در صورتتماس با آب يا هواي مرطوب آتش خواهند گرفت. نگهداري و جابجا كردن مواد آتشگير بايددر ظرفي كه فضاي آن از گاز آرگون يا نيتروژن (به استتثناء چند مورد) پرشده استانجام شود.
 
روش ايمننگهداري مواد آتشگير

محلولهاي آتشگير

مقادير كم محلولهاي آتشگير را در شيشه هايي كه درپوش آن از جنسPTFE (Polytertrafluoroethylene) مي باشد نگهداري مي كنند. مقادير زيادتر آن درسيلندرهاي فلزي (مانند سيلندر گاز) نگهداري مي شود كه يك سوزن مخصوص به دريچه خروجيآن وصل مي شود و بوسيله يك سرنگ كاملاً خشك، هواي داخل سيلندر با يك گاز بي اثر(آرگون يا نيتروژن) جايگزين مي شود.
 
 موادجامد آتشگير

جامدهاي آتشگير در جعبه هاي مخصوصي كه بوسيله گاز بي اثر پرشده اندنگهداري مي شوند، اين جعبه ها فوق العاده گران قيمت هستند. بنابراين بعضي از اينمواد به شكل محلول فروخته مي شوند و بعضي ديگر در ظروف حاوي روغن معدني (پارافين و..) يا حلالهاي هيدروكربني سبك نگهداري مي شوند.
جامدهاي آتشگير خفيف (مانندليتيم آلومينيوم هيدريد يا سديم هيدريد) را مي توان براي مدت زمان كوتاه در هوايمعمولي جابجا كرد، اما براي نگهداري طولاني مدت بايد در ظروفي كه فضاي آن با يك گازخنثي (آرگون يا نيتروژن) پر شده است، نگهداري شود.
 
 معدوم كردن مواد آتشگير

معدوم كردن مقادير كم مواد آتشگير وظروف خالي آن را بايد با دقت فراوان و با سردكردن باقيمانده اين مواد انجامداد.
-
موادي كه واكنش پذيري كمي دارند را در مقادير زيادي از يك حلال بي اثرمانند هگزان رقيق كرده و ظرف آن را در حمام يخ قرار داده و قطره قطره به آن آب سرداضافه كنيد.
-
موادي كه واكنش پذيري زياد دارند: محلول رقيقي از آن را به آهستگيبه يخ خشك اضافه كرده و با افزودن يك ماده كه واكنش پذيري ملايمي با ماده آتشگيردارد و همچنين در يخ خشك منجمد نمي شود (مانند دي اتيل اتر، استون، ايزوپروفيل الكلو متانولي كه مقدار جزئي آب داشته باشد) خنثي سازي انجام مي شود.
ليست موادآتشگير

مواد جامد

1- ذرات ريز فلزاتي مانند : منيزيم – كلسيم- زيركونيم- اورانيوم
2- فلزات قليايي (سديم – پتاسيم)
3- 
هيدريدهاي فلزي يا غيرفلزي (ديبوران – سديم هيدريد- ليتيم آلومينيوم هيدريد- اورانيوم تريهيدريد)
4- 
واكنشگرهاي گرينيارد(RMg X)
5- 
مشتقات آلكيله شده هيدريدهاي فلزيو غيرفلزي (مانند دي اتيل آلومينوم هيدريد- بوتيل ليتيم- تري متيلآلومينيوم).
6- 
كربونيل هاي فلزي (مانند دي كبالت اكتاكربونيل- كربونيل نيكل)
7- 
كاتاليزورهاي هيدروژناسيون مانند رنه نيكل
8- فسفر سفيد يا زرد
9- پلوتونيوم
10- متان تلورول(CH3 TeH)
 
 گازهاي آتشگير

آرسين
دي بوران
فسفين
سيلان
مايعات آتشگير
هيدرازين
تركيبات ارگانومتاليك‹‹ Metalorganics ››
 
موادي كه توليد پراكسيد مي كنند

مواد شيميايي هستند كه به مرور زمان يادر اثر تماس با هوا توليد كريستالهاي پراكسيد مي كنند كه به ضربه حساس هستند. عموميترين تركيبات شيميايي كه توليد پراكسيد مي كنند عبارتند از دي اتيل اتر وتتراهيدروفوران(THF)، وقتي كه درب اين مواد باز شد نمي توان از توليد پراكسيد درآنها جلوگيري كرد مگر اينكه بعد از آن در ظرفي نگهداري شوند كه هواي داخل آن گاز بياثر باشد. ( كه عملاً نشدني است).
به اين دليل، توصيه مي شود، تمام موادي كهتوليد پراكسيد مي كنند در هنگام دريافت كردن تاريخ زده شده و به شكل دوره اي ميزانپراكسيد توليد شده در آنها با استفاده از تست هاي مخصوص ارزيابي شود. به عنوان يكاقدام احتياطي، فقط مقاديري از اين مواد كه در يك آزمايش در حال اجرا استفاده ميشود در آزمايشگاه نگهداري كنيد (نه بيشتر)
مطالعه برگ اطلاعات ايمني ماده شيميايي‹‹ MSDS ››  موردنظر، بهترين منبع اطلاعاتي براي انجام اقدامات صحيح هنگام كار ونگهداري آن است.
طبقه بندي مواد شيميايي كه به مرور زمان توليد پراكسيد ميكنند
گروهI : تركيبات غيراشباع، خصوصاً آنهايي كه جرم مولكولي كمي دارند و ممكناست شديداً پليمريزه شده و بطور اتفاقي  شروع به توليد پراكسيد كنند. اين تركيباترا بيشتر از 12 ماه نگهداري نكنيد.

اسامي تعدادي از تركيباتشيمياييگروهI
 
آكريليك اسيد تترا فلئورو اتيلن
آكريلو نيتريل وينيل استات
بوتا دي ان وينيل استيلن
كلروبوتا دي ان (كلروپرن) وينيل كلرايد
كلروتري فلئورواتيلن ونيل پيريدين
متيل متا آكريلات وينيليدين كلرايد
استيرن  
 
  
گروهII :
اينگروه شامل تركيباتي هستند كه در هنگام تلغيظ شدن (بوسيله تقطير يا تبخير) خطر توليدپراكسيد دارند. مقدار پراكسيد در اين تركيبات بايد در صورت تلغيظ شدن يا رسيدن بهيك غلظت مشخص اندازه گيري شود. اين تركيبات را بيشتر از 12 ماه نگهدارينكنيد.
 

اسامي تعدادي از تركيباتشيميايي گروهII
 
استال دي اكسان(P-dioxane)
كومن (ايزو پروپيل بنزن) اتيلن گليكول دي متيل اتر(glyme)
سيكلو هگزن فوران
سيكلو اوكتن متيل استيلن
سيكلو پنتن متل سيكلو پنتان
دي استيلن متيل-1- بوتيل كتون
دي سيكلو پنتا دي ان تترا هيدرو فوران
دي اتيلن گليكول دي متيلاتر(diglym) تترا هيدرو نفتالين
دي اتيل اتر(ether) وينيلاتر
 
 
گروه   III:
پراكسيد توليدشده توسط اين تركيبات حتي بدون تغليظ شدن ممكن است منفجر شود. اين تركيبات را بيشتراز سه ماه نگهداري نكنيد.

 
تركيبات آلي تركيبات غير آلي
دي ونييل اتر پتاسيم (فلزي)
دي ونييل استيلن پتاسيم آميد
ايزو پروپيل اتر سديم آميد
ونييليدن كلرايد  
 
 
مايعات و گازهايسرمازا(Cryogenic)
                                                                                                          
تركيبات سرمازا(Cryogenic)  :گازهاييهستند كه در دماهاي پائين به مايع يا جامد تبديل شده اند. نمونه هايي از اينتركيبات سرمازا عبارتند از : هليوم مايع، نيتروژن مايع، اكسيژن مايع و يخ خشك (دياكسيد كربن جامد).
خطراتي كه بدليل استفاده از تركيبات سرمازا(Cryogenic)  ممكناست رخ دهد عبارتند از : صدمات بافتي ( به شكل يخ زدن بافت به علت سرما)، ايجادخفگي بدليل جانشين شدن اين تركيبات با اكسيژن موجود در هوا، احتمال انفجار بدليلنوسانات فشار در ظرف نگهداري.
خطر ديگري كه هنگام استفاده از هيدروژن مايع، هليممايع، و بويژه نيتروژن وجود دارد تغليظ شدن اكسيژن مايع است، كه اگر اكسيژن مايع بامواد قابل اكسيد شدن تماس پيدا كند امكان انفجار وجود خواهد داشت.

نكات ذيل هنگام استفاده از تركيباتسرمازا(Cryogenic) بايد رعا يت شود:
• نگهداري و كار كردن با مواد سرمازا(Cryogenic) بايد در مكاني كه هواي آن بهخوبي تهويه مي شود انجام گردد. (از نگهداري و كاركردن با اين مواد در فضاهاي كوچك ودرب بسته اجتناب كنيد).
• 
به عنوان يك اقدام پيشگيرانه هميشه موقع جابجاكردن ياكار كردن با مواد سرمازا از دستكش مخصوص استفاده كنيد.
• 
موقع تخليه ماده سرمازايا بازكردن درب ظرف آن بايد ماسك محافظ صورت پوشيده شود.
• 
حمل و نقل موادسرمازا(Cryogenic) بايد به شيوه صحيح و تأييد شده انجام گيرد (مثلاً استفاده ازظروف دو جدارة مخصوص). بايد مراقبت نمود كه شيوه كار باعث افزايش بيش از حد گاز وبالارفتن فشار نشود.
• 
در صورت استفاده از بالابرهاي برقي براي انتقال موادسرمازا بايد درب ظروف مورد استفاده كاملاً سفت و محكم بوده و حداكثر ظرفيت آن يكليتر (براي مواد مايع) يا يك كيلوگرم (براي مواد جامد) باشد.
 
مواد منفجر شونده

تركيب قابل انفجار تركيبي است كه در صورت قرار گرفتن در معرض ضربهناگهاني، فشار يا دماي بالا، سبب آزادكردن مقادير زيادي حرارت و گاز با فشار زيادبه محيط مي شود.
جدول زير نام موادي است كه در صورت تركيب شدن با يكديگر تواناييتوليد ماده منفجرشونده را دارند. اين واكنشگرها به شكل عمومي در آزمايشگاهها موجوداست.
استون + كلروفرم در حضور يك باز
استون + مس ، نقره جيوه يا نمكهايآنها
آمونياك (محلولهاي آبي آمونياك)+CL2،  Br2،  I2
كربن دي سولفيد+ سديم آزيد
كلر + يك الكل
كلروفرم يا تتراكلريد كربن + پودر آلومينيوم يامنيزيم
شاركول + عامل اكسيد كننده
دي اتيل اتر + كلر
دي متيلسولفوكسيد + يك آسيل هاليد ، SOCl2 ياPOCl3
دي متيل سولفوكسيد+ Cro3
اتانول + كلسيم هيپوكلريت
اتانول + نيترات نقره
اسيد نيتريك+ استيك اسيد يا استيك انيدريد
پيكريك اسيد + نمك يك فلز سنگين مانند سرب،جيوه يا نقره
اكسيد نقره + آمونياك + اتانول
سديم + هيدروكربن كلردار
سديم هيپوكلريت + آمين
 
سموم‹‹Poisons››
سموم، تركيباتيشيميايي هستند كه در صورت استنشاق، خوردن، تزريق يا جذب پوستي آنها در بدن، باعثصدمه به اندامهاي هدف، مانند كبد، ريه يا اندام تناسلي مي گردند.
 
سيلندرهاي گاز فشرده

خطرات ناشي از وجود سيلندرهاي حاوي گاز فشرده در آزمايشگاه به دو صورتشيميايي يا فيزيكي ممكن است باشد.
آزاد شدن ناگهاني حجم زيادي از يك گاز درمحيط مي تواند سبب كم شدن اكسيژن موجود در هوا و متعاقب آن ايجاد خفگي در افرادحاضر در آزمايشگاه نمايد.
بعضي از گازهاي موجود در آزمايشگاه به دليل قابليتزياد اشتعال پذيري شان ممكن است سبب آتش سوزي در محيط شوند.
در صورتي كه شيرخروجي در اثر ضربه به سيلندرها آسيب ديده باشد، احتمال بروز صدمات جبران ناپذيروجود دارد.

 ( توجه :             1- درپوش شير سيلندر در موقع حمل و نقل بستهباشد.
                         2-
در آزمايشگاه سيلندر گاز فشرده، با وسيله ايمناسب به ديوار ثابت شود.
                         3-
حمل و نقل سيلندرهاي گازفشرده در آزمايشگاهها با وسيله مخصوص آن انجام شود.)
 
جابجايي سيلندرهاي گاز فشرده

جابجايي سيلندرهاي گاز فشرده،بايد بوسيله دوچرخه مخصوص آن كه مجهز يه زنجير محافظ سيلندر است انجام شود.
بهمنظور محافظت از شير سيلندر، حتماً موقع حمل و نقل درپوش محافظ شير بسته شدهباشد.
سيلندرهاي گاز فشرده در آزمايشگاه حتماً به وسيله زنجير يا تسمه اي محكمبه ديوار ثابت شده باشد.
 
روشها و اقدامات احتياطي براي كاركردن با سيلندرهايگاز فشرده
 رعايت نكات احتياطي در ارتباط باسيلندرهاي گاز فشرده در آزمايشگاه:
سيلندرها، يا در نگهدارندة فلزيمخصوص كه در كف آزمايشگاه است قرار مي گيرد يا بوسيله تسمه يا زنجيري فلزي به ديوارثابت مي شود و يا بوسيله يك گيره به ميز كار نصب مي گردد.
سيلندرها را در مسيرتردد عمومي قرار ندهيد.
سيلندرهايي كه حاوي گازهاي قابل اشتعال هستند در مكانيدور از شعله ( چراغ بونزن) و گرم كننده هاي برقي (هات پليت) بگذاريد.
براياطمينان از نوع گاز موجود در سيلندر، به رنگ سيلندر اعتماد نكنيد، بلكه حتماٌ برچسپسيلندر را بررسي كنيد.
با توجه به نوع گاز سيلندر، تنها از شير تنظيم كننده(رگولاتور) مخصوص به آن گاز استفاده كنيد.
شيرهاي خروجي در مواقعي كه لازمنيست بايد بسته باشد.
هرگز خودتان اقدام به پركردن مجدد سيلندر نكنيد. توليدكنندگان مربوطه اين كار را خواهند كرد و در صورت نياز، سيلندرها را رفع نقص خواهندنمود.
 
مواد شيميايي خيليخطرناك        
                                                                                                                                                                 Highly Hazardous Substances 
بر اساس استاندارد تعريف شده به وسيله ادارة ايمني و سلامت شغلي

[occupational safety and Health Administration (OSHA)]، مواد شيميايي ايكه خطرات ويژه‌اي دارند تحت عنوان  Particularly Hazardous Substances (PHS) نامگذاري و در سه گروه تقسيم بندي شده‌اند.
(PHS)
به تركيبات شيميايي اطلاق مي شودكه اگر به طور صحيح و مناسب بكار برده نشوند، ممكن است صدمات فوق العاده شديدي برايافرادي كه با آنها سروكار دارند ايجاد كند. اين صدمات ممكن است به صورت سرطان- صدمهبه جنين- ايجاد عيوب ژنتيكي- عقيمي يا ايجاد تغيير در دستگاه توليد مثل باشد. بعلاوه سرايت مقادير بسيار كم بعضي از تركيبات مانند مهاركننده كولين استراز،سيانيد يا مواد شيميايي فوق العاده سمي، ممكن  صدمات جبران ناپذير و حتي مرگ بهدنبال داشته باشد.
بنابراين كار كردن با اين تركيبات در آزمايشگاه مستلزم رعايتاقدامات ايمني شديدتر و بيشتري مي باشد.
 (
با توجه به مقادير و روشي كه هنگامكار كردن با اين مواد در آزمايشگاه اتخاذ مي شود بايد دستورالعمل ايمني مناسب رارعايت نمود.)
براساس تقسيم بنديOSHA، سه گروه آن به قرار زير است:

1- موادي كه به عنوان عوامل سرطان زاشناخته شده اند. Carcinogen) "Select"

موادي كه توسطOSHA به عنوان (گروه مواد سرطان زا) انتخاب شده اند   Carcinogen) (Select  در يكي از زير گروههاي زير قرار مي گيرند.
الف- موادي كهتوسطOSHA سرطان زا اعلام شده است:  Carcinogen) OSHA)
اين مواد به وسيلهOSHA به عنوان سرطان زا معرفي شده اند. هر كدام از اين مواد استانداردهاي مخصوص به خودرا دارد كه در زير گروه 2 استانداردهاي عمومي صنعتي كه توسطOSHA بيان شده قرار ميگيرند.
ب- موادي كه در انسان سرطان زا شناخته مي شوند. (Known Human Carcinogen)
اين مواد در تقسيم بندي اي كه از سوي[National Toxicology Program (NTP)] درجديدترين گزارشات سالانه اش بيان مي شود به عنوان موادي كه مي توانند سرطان زاباشند شناخته مي شوند. يا در تقسيم بندي كه به وسيله
International Agency for Research on cancer “IARC”  اعلام شده در گروه يك ‹‹ عوامل سرطان در انسان›› قراردارند.
ج- موادي كه توان ايجاد سرطان در انسان را دارند.
اين مواد در ليستي كه ازسويIARC اعلام شده يا در گروه 2A ‹‹ موادي كه احتمالاً در انسان ايجاد سرطان ميكنند››
“Probably Carcinogenic to humans” 
و يا در گروه 2B ‹ موادي كه شايد سببايجاد سرطان در انسان شوند
”Possibly Carcinogenic to humans” 
قرار مي گيرند.
و يا در طبقه بندي كه توسط[National Toxicology Program (NTP)] اعلام شده باعنوان
reasonably anticipated to be a carcinogen (موادي كه سرطان زا بودن آنهاقابل انتظار است) ناميده مي شوند.
 
با توجه به آزمايشاتي كه به طرق ذيل بر رويحيوانات انجام شده، دلايل آماري معني داري وجود دارد كه حاكي از شيوع تومور درآنهاست.
• 
ورود مواد سرطان زا از طريق استنشاق : سرايت مزمن به شكل روزانه 6 تا7 ساعت، هفته اي 5 روز و مقدار ماده كمتر از 15 ميلي گرم در هر متر مكعب ازفضا.
• 
سرايت از طريق پوست : تماس مواد با پوست به مقدار كمتر از 300 ميلي گرمبه ازاي هر كيلو وزن بدن در هر هفته
• خوراكي : خوردن مقداري كمتر از 50 ميليگرم به ازاي هر كيلو وزن بدن به طور روزانه

2- سموم مؤثر بر دستگاه توليد مثل  “Reproductive Toxins”

اين تركيبات به موادي اطلاق مي شود كه بر فرآيند طبيعي توليد مثل اثراتمنفي ايجاد مي كنند.
اثرات مضر اين مواد به شكل كاهش تمايلات جنسي، كاهش امكانباروري، مرگ جنيني ، القاء نقص كروموزومي (ايجاد جهش) ايجاد ناهنجاري در جنين يانقايص اساسي بعد از تولد جنين ممكن است ظاهر شود. بعضي از مواقع مشكلات بعد از يكدوره نهفتگي طولاني مدت ممكن است ظاهر شود. گاهي مواقع تعدّد مواد شيميايي، پيچيدگيجريان طبيعي توليد مثل در انسان، و تأثير عوامل ديگر (مانند : سيگار كشيدن، رژيمغذايي، اثرات محيطي) باعث مي شود كه اثر تماس با مواد شيميايي بر ايجاد اين نقايصبه سختي پذيرفته شود.
با توجه به اين عدم يقين، زنان باردار هنگام كار كردن بامواد شيميايي آزمايشگاه بايد احتياطات لازم را بطور كامل انجام دهند.
زنانباردار بايد اين مطلب را (حاملگي) به مسئول آزمايشگاه اطلاع دهند. زيرا با ارزيابيخطر در آزمايشگاه و بكارگيري اقدامات پيشگيرانه و استفاده از تجهيزات ايمني مناسبمي توانند كار را به شكل ايمن انجام دهند. صدمات ناشي از سموم بر روي تخم بارور شدهو جنين، در مراحل اوليه آبستني شديدتر است. ضمن اينكه اكثر خانمها در اين مرحلهحساس، از بارداري خود بي اطلاع هستند. بنابراين به بانواني كه در سنين مناسببارداري هستند توصيه مي شود كه هنگام كاركردن با مواد شيميايي دقت لازم را بعملآورند، بخصوص در مورد موادي كه به طور سريع از طريق پوست جذب مي شود (مانند فرمآميد“ formamide ”).
 
با توجه به شرايط محيط كار و نظر طبيب معالج، يكي ازانتخاب هاي زير ممكن است انجام شود.
• 
كار در محيط آزمايشگاه بدون نياز به هيچتغييري ادامه يابد.
• 
كار در محيط آزمايشگاه با ايجاد تغييراتي در روش كارآزمايش انجام شود يا با استفاده از تجهيزات محافظت شخصي در محيط انجام شود.
• 
در موارد نادري ممكن است طبيب معالج توصيه كند كه تا پايان دورة بارداري درآزمايشگاه فعاليت نكند.
از تغييرات ديگري كه ممكن است نياز شود مورد توجه قرارگيرد:
• 
بررسي مواد شيميايي كه در آزمايشگاه استفاده مي شوند از نظرتراتوژنيسيته و تعويض آنها ، يا واگذار كردن كار با آنها به شخص ديگر (شخص غيرباردار)
• 
مواظبت شديدتر به منظور اجتناب از سرايت مواد شيميايي هنگام جابجايييا كار كردن با آنها.
• 
حساسيت ويژه در مورد استفاده از تجهيزات ايمني فردي، درصورت لزوم از  تمامي تجهيزات ايمني استفاده شود.
• 
در صورت امكان تمام آزمايشاتدر زير هود شيمي انجام شود، يا اينكه از ساير شيوه هاي مناسب مهندسي مهار خطراستفاده گردد.
 
عوامل سمي مؤثر بر دستگاه توليدمثل1-2-3-4
 
در زنان در مردان
گازهاي بيهوشي دهنده
كربن ديسولفيد
عوامل و داروهاي شيمي درماني ( در سرطان)
كلرودكن (كي پون)
كلروپرن
دي برومو كلرو پروپان(DBCP)
دي نيتروتولوئن
اتيلن دي برومايداتيلن گليكول منواتيل اتراتيلن اكسايدمصرف الكل (اتانول)
اترهايگليكولهگزانكاد‌ميم غيرآليسرب (آلي و غيرآلي)
كنتراسپتيوهايخوراكي زنانهحشره كشهادخانياتدماهاي بالا
وينيل كلرايد
گازهاي بيهوشي دهنده
آتيلينبنزن
كربن دي سولفيدعوامل و داروهاي شيمي درماني (درسرطان)
كلروپرن
مصرف الكل (اتانول)
اتيلن اكسايداترهاي گليكولفرمالدئيدسرب (آلي و غير آلي)
مونومتيل جيوه(Methylmercury)
حشرهكشهااسترهاي فتاليك اسيد“PAES”
بي فنيل هاي پلي كلر دار“Polychlorinated biphenyls)
استرپتومايسيناستيرندخانيات
تولوئنوينيل كلرايد
 
 1)Casarett and Doull’s TOXICOLOGY The Basic Science of Poisons; 3rd Edition, Macmillan Publishing Co., New York, 1986
2)INDUSTRIAL TOXICOLOGY Safety and Health Applications in the Workplace,  P. L. Williams and J. L. Burson, Eds, Van Nostrand Reinhold, New York
3)The Effects of Workplace Hazards on Male Reproductive Health; Department of Health and Human Services National Institute for Occupational Safety and Health Publication No. 96-132
4)The Effects of Workplace Hazards on Female Reproductive Health; Department of Health and Human Services National Institute for Occupational Safety and Health Publication No. 99-104
3- موادي كه سميّت فوقالعاده زيادي دارند.

مواد سمي با سميت فوق العاده زياد، به آندسته از موادي اطلاق مي شود كه مي توانند با يك بار تماس حتي با مقدار كم سبب آسيبهاي جدي، ناتواني و از كار افتادگي و شايد مرگ گردند.
جدول زير مقادير خطرناكمواد شيميايي با توجه به راههاي ورود آنها توسطOSHA تعيين گرديدهاست.
 
درجه بنديسميت تعيين شده بوسيلهOSHA درجه بندي سميت به روشيديگر[1] LD50 خوراكي
(رت ،mg/kg)
 LD50 تماس پوستيخرگوش[2] LC50 استنشاقي
رت، ppm براي يكساعت [3]
LC50  استنشاقي
رت، mg/m3 براييك ساعت
بسيار سمي
(Highly toxic)
بسيار سمي
(Highly toxic)
كمتر از 50 كمتر از 200 كمتر از 200 كمتر از 2000
سمي
Toxic
سميت متوسط
(Moderatly Toxic)
500-50 1000-200 2000-200 2000-2000
----- سميت كم(Slightly Toxic) 5000-500 5000-1000 20000-2000 200000-20000
 
 
(1) : Prudent Practices in the Laboratory: Handling and Disposal of Chemicals; National Academy Press, Washington, D.C., 1995

(2) : تعريف LD50: مقدار مادة شيميايي كه مي تواند از طريق خوردن، تزريق شدن يا از طريق پوست، تحت شرايط كنترل شده آزمايشگاهي ، 50 درصد تعداد حيوانات مورد آزمايش را بكشد.
(3) : LC50: غلظتي از يك ماده شيميايي موجود در هوا، كه قادر است 50 درصد تعداد حيواناتي كه با آن در تماس بوده اند را بكشد.
استانداردهاي OSHAدر ارتباط با مواد سمي (Toxic)در لينك زير قابل دستيابي است.

http://www.osha.gov/pls/oshaweb/owaidsp.show_document?p_table=STANDARDS&p_id=10106
آدرس آژانس تحقيقات بين المللي سرطان                                   
 
 
                                                                               <<   2  1  >> 

راه كارهاي كنترل خطر

- هودهاي شيمي

هود شيمي نخستين سد محافظ براي كاركنان و محيط آزمايشگاه در هنگام كار با مواد خطرناك شيميايي است. به عنوان يك قاعده كلي، هنگام كار كردن با موادي كه به طور محسوس فرار هستند، يا جزء مواد فوق العاده خطرناكي هستند كه اصلي ترين روش ورود  آنها به بدن از طريق تنفس است، بايد از هود شيمي استفاده كرد.
تمام هودهاي شيمي بايد بطور سالانه بازبيني شده و تأييديه صحت كاركرد داشته باشند.
رعايت اصول بيان شده ذيل هنگام استفاده از هود ضروري است : (برگه اطلاعات بايد روي هود نصب باشد)
• فقط موادي در فضاي كار، زير هود قرار گيرد كه براي انجام آزمايش به آن نياز است زيرا بهم ريختگي و شلوغ بودن سبب اختلال جريان هوا و افزايش خطر براي كاركنان  آزمايشگاه خواهد شد.
• هنگام كاركردن، شيشه محافظ جلويي در پائين ترين حالت قرار داشته باشد.
• ظروف حاوي مواد شيميايي حداقل 15 تا 20 سانتيمتر از دريچه ورودي فاصله داشته باشند.
• قبل از شروع بكار، كنترل شود كه فن تهويه هوا سالم باشد. (جريان هوا برقرار باشد)
 
                                          

قبل و بعد از كاركردن با پركلريك اسيد ‹‹ HClO4›› در زير هود، بايد فضاي داخل هود شسته و خشك شده باشد. زيرا در هودي كه با پركلريك اسيد كار شده باشد امكان تجمع نمكهاي پركلرات به صورت پودر بسيار ريز در اگزوز خروجي وجود دارد و نمكهاي پركلرات ممكن است منفجر شوند.

- تهويه هوا

يكي ديگر از روشهاي كاهش خطرات ناشي از مواد شيميايي موجود در هوا، استفاده از سيستمهاي تهويه هوا است، كه با توجه به محيط هاي كاري مختلف مي تواند انواع گوناگوني داشته باشد. نكته مهم در مورد اين سيستمها بازبيني دوره اي و تأييديه صحت كاركرد آنها توسط مسئولين فني ذيربط مي باشد.
 
دوش و چشم شوي اضطراري

براساس استاندارد OSHA C ]، 151 ،1910[ ، لازم است دوش ها و چشم شوي هاي اضطراري در مكانهايي كه امكان پاشيدن مواد خورنده (Corrosive) به بدن يا چشم وجود دارد نصب شود.
- موقعيت نصب دوش و چشم شوي نسبت به محلي كه با مواد خطرناك شيميايي كار مي شود نبايد بيشتر از 22 متر يا 10 ثانيه زمان براي رسيدن به آن باشد.
- مكان نصب دوش و چشم شوي اظطراري بايد كاملاً مشخص و در معرض ديد قرار داشته باشد.
- چشم شوي بايد هفته اي يكبار بازبيني شود و با بازكردن جريان آب آن ذرات احتمالي تخليه و شستشو شود.
- به منظور جلوگيري از ورود ذرات معلق به خروجي هاي چشم شوي، نبايد درب پوش نازلها برداشته شود.

تجهيزات ايمني فردي (PPE) PersonalProtective Equipment

تجهيزات ايمني فردي كه سدّ اوليه محافظت محسوب مي شوند، به وسايلي اطلاق مي شود كه شخص را در مقابل استنشاق مواد خطرناك يا هر گونه تماس بدن با آنها محافظت مي كند.
 
الف- تجهيزات متداول

روپوش آزمايشگاه :
 
 به منظور محافظت لباسهاي شخصي از آلوده شدن يا پاشيدن مواد شيميايي به آنها بايد روپوش پوشيده شود.
هنگام كاركردن با حجم زيادي از اسيدهاي قوي (يا موارد مشابه) بايد از پيش بند پلاستيكي مخصوص و محفاظ كفش استفاده شود.

كفش :

در آزمايشگاه نبايد از دمپائي يا كفشي كه رو باز است استفاده كرد. پوشيدن كفش هاي رو بسته، پاها را در مقابل ريختن احتمالي مواد شيميايي يا سقوط اجسام محافظت مي كند.

عينك :

عينك يا محافظ صورت را بايد هنگام كار كردن با مواد شيميايي روي سكوهاي آزمايشگاه يا هود شيمي استفاده كرد. استفاده از عينك يا محافظ، چشمها و صورت را در مقابل خطر احتمالي پاشيدن مواد شيميايي ناشي از انفجار يا واكنشهاي شديد محافظت خواهد كرد.

ب- انواع دستكشها

انتخاب دستكش مناسب با توجه به نوع ماده شيميايي بسيار مهم است. زيرا هر دستكشي براي كاركردن با تمام مواد شيميايي يا موقعيت ها مناسب نيست.
نكات مهم هنگام استفاده از دستكش ها
• به راهنما يا پيشنهاد كارخانه سازنده ماده شيميايي جهت انتخاب دستكش مناسب مراجعه كنيد.
• در صورت پاره شدن دستكش حين كار، بلافاصله آن را تعويض كنيد.
• هنگام تعويض دستكش ها و بعد از اتمام كار دستها را بايد شستشو داد.

ج-  ماسكها

زماني كه استفاده از هود شيمي امكان پذير نيست بايد از ماسك محافظ استفاده كرد.
انتخاب صحيح نوع ماسك بايد با توجه به نوع ماده شيميايي (غبار- بخار) انجام شود.
قبل از شروع به كار كنترل شود كه اندازه ماسك مناسب صورت باشد، در اين صورت از كاركرد صحيح آن مي توان مطمئن بود.
ريختن مواد شيميايي در آزمايشگاه
بعضي مواقع بطور سهوي يا پافشاري بر يك ايده و روش كار ناصحيح، ممكن است باعث بروز حادثه در آزمايشگاه شود. عمده ترين حادثه در آزمايشگاه ريختن مواد شيميايي است.
 دستورات ذيل در صورتي كه ميزان ماده شيميايي ريخته شد كم باشد بايد انجام شود.
• افراد حاضر در آزمايشگاه را بلافاصله مطلع كنيد.
• از استنشاق بخارات ماده ريخته شده اجتناب كنيد.
• از تجهيزات ايمني فردي مانند محافظ چشم و صورت، دستكش و لباس استفاده كنيد.
• ماده ريخته شده را در يك مكان كوچك محدود كنيد.
• از مواد مناسب براي خنثي كردن و جذب اسيدها و بازهاي معدني استفاده كنيد.
• باقيمانده بي اثر را جمع آوري كرده و بعد از قرار دادن در ظرف مناسب به همراه پسماندهاي شيميايي معدوم كنيد.
• براي ساير مواد شيميايي، مي توان از بسته هاي مخصوص جمع آوري يا جاذب مناسب يا ماسه خشك استفاده كرد.
• بعد از جمع آوري ماده ريخته شده،

تاریخ ارسال: 1390/6/25
تعداد بازدید: 3877

ارسال نظر

نام: ایمیل: سایت:
نظر:
متن داخل تصویر را وارد نمایید این قسمت به حروف بزرگ و کوچک حساس نیست